Rubiks kubus als leerproces

De Rubiks kubus is een uitdaging voor iedereen. Het kan je tot grote wanhoop drijven. De inspiratiebron voor de Hongaarse architect Ernö Rubik was rivier de Donau. Hij zag hoe het water van de rivier om de stenen op de bodem stroomde, terwijl die stenen op hun plek bleven. Zo kwam het draaimechanisme van de kubus tot stand. Je hebt dus niks aan zomaar wat draaien als je hem wilt oplossen. Dat is verloren kostbare tijd. Het gaat bij de kubus om wiskunde en algoritmes. Wanneer je lukraak begint te draaien, raak je erin verdwaalt. De oplossing is dan een onbegonnen zaak. De kans dat je hem per ongeluk oplost? Zo goed als nul. De overzichtelijkste methode voor het oplossen is laag voor laag werken. Om een laag verder te komen, moet je de eerste laag weer eerst afbouwen. Zo zit het ook met het leerproces op je instrument. Het wordt gekenmerkt door vooruitgang en terugval. De reactie op de terugval is dan van uitermate belang.

Terugval is onmisbaar

Een leerproces wordt gekenmerkt door het woord ‘geduld’. We duiden iemand als ‘geduldig’ aan als deze in staat is te leven met onvoldane verlangens of onvervulde wensen. In bepaalde situaties kan geduld ook als een negatieve eigenschap ervaren worden. Dit gebeurt in situaties waarin men het moet kunnen verdragen om lang te wachten op iets, zonder kwaad te worden. ‘Geduld’ staat haaks op de tijdsgeest in deze maatschappij. Die kenmerkt zich door oppervlakkigheid en ‘gebrek aan geduld’. Voor diepgang is steeds minder tijd. Alles moet direct maar bevrediging geven. De wereld focust zich op de onstuitbare vooruitgang. Voelen we soms spanning tussen de onweerhoudbare vooruitgang en de dreigende terugval? Deze tegenstelling wil ik illustreren aan de hand van een voorbeeld van filosoof Friedrich Nietzsche. Tijdens de eeuwwisseling van de voorafgaande decennia had hij de intellectuele en culturele elite bekend en vertrouwd gemaakt met bepaalde paradoxen. Bijvoorbeeld met de gedachte dat moraal en wetenschappelijke inzichten omtrent menselijke gedragingen in een gespannen situatie met elkaar staan. Bijvoorbeeld dat morele kracht eigenlijk het masker is van psychische zwakte of angst. Of zoals het harmonieuze karakter van de Griekse kunst het afschermen van onbeheersbare verlangens betekent. Laat dit niet zien dat de vooruitgang misschien een illusie is van een dreigende terugval? Is het niet beter om de focus te verplaatsen van vooruitgang naar terugval? Er is namelijk een procestijd nodig waarin afgebouwd wordt voordat er weer opgebouwd kan worden. Voortgang is niet te bereiken zonder een diepe terugval. We hebben onze fouten nodig om van te leren en om ons uiteindelijk door te kunnen ontwikkelen. We moeten leren hoe we het beste kunnen reageren op een terugval. Wanneer we de draad weer oppakken, merken we dat we sterker geworden zijn. Het is plezierig om te denken aan de situaties waarin dit voorviel en waar je nu sterker in staat.

Het effect van geduld

Geduld. Het is onmisbaar bij het leerproces en een vereiste voor het eigen maken van bepaalde technieken op een muziekinstrument. Geduld hebben heeft vaak meer effect. Net zoals staat geschreven in Spreuken 16 vers 32: ‘Het is beter om geduldig te zijn, dan een held te zijn’. Focus dus niet op het beheersen van een techniek, maar op het leerproces. ‘Geduldig zijn’ is vooral een besluit dat je maakt. Men maakt een afweging tussen de voor- en nadelen en de consequenties hiervan. Op basis van deze gegevens beslissen ze of ze kiezen voor een negatief of positief effect. Achteraf evalueer je deze keuze. Over het algemeen houden mensen van het blinkende resultaat, de schitteringen

aan de oppervlakte. Ze zijn vaak niet meer geïnteresseerd in de diepte en de achtergronden. Dat merk je ook bij het oplossen van de Rubiks kubus. Iedereen weet hoe het resultaat eruit moet zien, maar weinigen kunnen de kubus ook daadwerkelijk oplossen. De zucht naar snel resultaat zie je ook in het muziekonderwijs. Veel kinderen stoppen wanneer het niet snel genoeg vooruitgang boekt of stappen over naar een andere docent. Maar juist door een langzaam leerproces leert het kind iets verdragen wat diegene nog niet kan. Het kind leert begrijpen dat het ‘onder de knie krijgen’ tijd kost en langzaam gaat. Het geeft niet direct bevrediging en gaat al helemaal niet snel. Kan een kind dat tegenwoordig nog accepteren? Wij hebben tegenwoordig zo snel toegang tot alles. Een nummer luisteren of een e-book downloaden gaat zo makkelijk en vlot. Nee, we hoeven niet meer eerst naar de bibliotheek of de platenwinkel. Zin in lekker eten? Een bestelling op thuisbezorgd en binnen een half uur kan je eten. Nee, we hoeven niet eerst naar de kruidenierswinkel, slager en de bakker. Het tempo en proces is enorm versneld. Deze versnelling zien we terug in het muziekonderwijs. De muzieklessen zijn tegenwoordig van korte duur, zo’n 20 minuten. Een uur lang alleen met je docent les komt vandaag de dag niet zo vaak meer voor. Het sociale vlak is dus erg verandert. Er komen vaker groepslessen. Dit wordt ervaren als gezelliger en stimulerender. Kinderen kunnen niet langer hun aandacht erbij houden. Het geven van muzieklessen wordt dus lastiger. Het aanbod van online muzieklessen is enorm gegroeid. Zien we nog wel het belang van de onderlinge relatie tussen docent en kind? Het is belangrijk om het vertrouwen te krijgen van het kind en het daarmee voor je te winnen. Het heeft dus vaak geen nut om leerlingen op te jutten. Daarentegen kan je het stimuleren om het eigen leerproces te leren begrijpen. Dit kan je al simpelweg proberen door vragen te stellen. Hoe heb je dit eigenlijk gestudeerd? Welk tempo heb je genomen? En vooral, ‘waarom’?

Het begrijpen van je eigen leerproces

Hoe kan je ervoor zorgen dat leerlingen de regie hebben over hun eigen leerproces? De strategieën die de leerlingen daarvoor nodig hebben, ontwikkelen ze niet vanzelf. Daarvoor hebben ze een actieve docent nodig. Het is belangrijk om een stukje verantwoordelijkheid af te staan aan de leerling voor hun eigen leerprocessen. Het is van belang dat leerlingen 3 aspecten leren: cognitie, metacognitie en motivatie. De leerling moet informatie kunnen onthouden en integreren bij de al bestaande kennis in het geheugen. De metacognitieve strategieën zijn nodig om het te leren reguleren. Je moet een taak kunnen plannen en je eigen voortgang bewaken en evalueren. Als laatste moeten ze gemotiveerd zijn en doorzettingsvermogen hebben. Want het leerproces kost tijd en heeft geduld nodig. We moeten dus moderniseren in het muziekonderwijs. Met de tijdgeest meegaan. We moeten de leerlingen duidelijk kunnen maken hoe ze hun taken moeten aanpakken en vooral waarom ze dingen doen. Wanneer de leerlingen inzien dat de taken belangrijk zijn, ronden ze de taken vaker en met succes af. Dit past bij de huidige tijdsgeest.

Concluderend, geduld is dus de sleutel. Terugval is daarbij noodzakelijk voor een groeiend leerproces. We hebben actieve leraren nodig die de kinderen laten inzien dat ze de regie hebben over hun eigen leerproces. Ze hierbij vooral motiveren. Dit zal langzaam gaan en soms vermoeiend zijn. Maar het resultaat zal blinkender zijn dan een kortstondige beloning. Voortgang is niet te bereiken zonder een diepe terugval.

Angst voor het ‘niet studeren’?

Wat is voor vele conservatoriumstudenten de drijfveer voor het vele uren studeren? Nu we indeze bijzondere Covid-19 tijd leven, is ons hele structuur omgegooid. Geen concerten, voorspeelavonden, groepslessen en momenten meer waarop je écht moet presteren. De druk is eraf. En dat resulteert in? Veel vrije ruimte om te studeren wat je maar wilt. Maar studeren we dan ook meer en zijn we nog steeds wel efficiënt bezig? Hebben we überhaupt nog zin om zo hard te werken als je ook merkt dat alles in 1 keer kan omdraaien of wegvallen?!

Structuur en regelmaat

De regelmaat van het normale leven, de hoofdvaklessen en eigen concerten zorgen ervoor dat je in vorm blijft. Het biedt houvast en zorgt voor duidelijkheid. Overzicht is bevorderlijk voor ons welbevinden. Dit voorkomt dat je lichaam en geest elke dag weer opnieuw moeten schakelen en aanpassen aan een nieuwe situatie. Dit kost namelijk veel energie. Het is belangrijk om je eigen structuur te vinden en te experimenteren met wat werkt voor jou. Wellicht is het hoofddoel van elke dag studeren dan ook niet om iedere dag progressie te maken, maar ook in vorm te blijven. Het gaat dus ook om het ‘repetitieproces’. Datgene waar je lichaam en geest aan gewend zijn. Misschien biedt dat juist wel de meeste ontwikkeling. Studeersessies plannen is dus essentieel. Je hersenen wennen eraan dat je bijvoorbeeld elke week start om op de maandagochtend van 8:00 tot 10:00 te studeren. Dit geeft rust. Je krijgt ritme en regelmaat. Het wordt makkelijker om te studeren.

Nu de structuur en regelmaat is weggevallen, moet ik die zelf creëren. Het is makkelijker wanneer mijn leven al ingedeeld is. Ik heb minder tijd om te studeren. Dit zorgt voor een efficiënte tijdsindeling. Ik weet precies wat en hoe ik ga studeren in de studeersessies. Uren per dag studeren is dan niet nodig voor mij. Dit gegeven kan natuurlijk erg verschillen per individu. En die efficiënte tijdsindeling? Die komt door de (tijds) druk die erop zit.

Culturele verschillen

Iedereen kent de Russische discipline en mentaliteit wel. Je studeert daar geen instrument voor de ‘leuk’, maar om iets te bereiken. Het studeren wordt daar gevoed door extrinsieke motivatie. Bij extrinsieke motivatie is er een externe prikkel die je drijft. Dit kan die ene prestatie zijn of in het dar bepaalde concertgebouw spelen. De leraren hanteren een andere ‘ijzige’ methodiek. Extreme methodes, stress-momenten, het ervaren van druk leidt hier tot uren studeren. Uiteindelijk geeft dit topprestaties. Een voorbeeld hiervan is het ‘winterzwemmen’. Het gevaar van dit ‘ijzige beleid’ is dat studenten stoppen wanneer ze geen dwang meer ervaren, de intrinsieke motivatie hebben ze nooit gekend. Het hebben van intrinsieke motivatie is van uitermate belang. Maar iedereen heeft op z’n tijd extrinsieke prikkels nodig om net even harder te werken. Zoals concerten, optredens en waardering van de maatschappij. Nu in deze Corona tijd wordt dat veel opgemerkt door studenten, amateurs en professionals. Nu we die extrinsieke prikkels missen, is onze intrinsieke motivatie groot genoeg om te blijven studeren en te ontwikkelen?

Angst is de motor

Wat is de motivatie van studenten om iedere dag weer te blijven studeren? Is dat angst om niet te studeren of is dat vastberadenheid? Of studeer je daadwerkelijk omdat je het lekker vind om die noten tot je te nemen? Ik merk dat ik mezelf echt wel eens moet verzetten of ‘dwingen’ om te gaan studeren. Daarentegen, wanneer ik eenmaal in de ‘studeerflow’ zit, vind ik het fijn en leuk. De tijd tikt dan weg. Ik krijg het stukje zelfvoldoening door dingen te leren en mezelf te blijven ontwikkelen. Ik kan dat wel het ‘geluksgevoel’ noemen. Uit gesprekken met conservatoriumstudenten viel op dat ze vaak het idee hebben dat ze stil staan, geen progressie maken wanneer ze niet studeren (persoonlijke communicatie, 8 mei 2020). Ze hebben een schuldgevoel waar ze alleen zicht op kunnen verantwoorden. Wanneer je dan je ‘mindset’ verandert, kan je proberen om de angst in vastberadenheid om te zetten. Angst wordt vaak meer geassocieerd met negativiteit dan positiviteit. Dat ligt wel aan de manier waarop je ermee omgaat. Door angst kan bijvoorbeeld wel vast komen te zitten in je eigen hoofd. Angst kan leiden tot onjuiste beredeneringen over je progressie en kunnen. Angst maakt je daarentegen wel bewust. Bewust van eventuele consequenties wanneer je beslist om niet te studeren. Omdat angst je onbewust laat nadenken, kan het inzichten geven en een stukje creativiteit. Bovendien, het stukje discipline dat je krijgt van ‘angst’ helpt ons om productief te zijn, deadlines te halen en te kunnen presteren. Tot een bepaalde omvang is angst dus nodig. Angst blijkt één van de grootste motivators om te studeren te zijn. Daarnaast is streven naar perfectie ook een belangrijke factor in het vinden van motivatie. Het gevoel dat je excelleert in iets. Maar is dit ook niet terug te leiden naar angst? De angst om een foute noot te spelen, niet ‘perfect’ te spelen is een onderdeel van angst. Als laatste wil ik ‘social ranking’ aanstippen. In deze huidige maatschappij vergelijken we ons continu met elkaar. Dit kan heel negatief zijn, maar stimuleert ons enorm om elke dag weer die studiekamer in te gaan. Bang om onder te doen aan het niveau. Weer gedreven uit angst dus.

Concluderend, we moeten van angst naar vertrouwen gaan. Gebruik de voordelen en positiviteit angst. Laat de negativiteit achterwege. Angst is een kracht en leidt tot een verhoging van je productiviteit. Wanneer dit wordt toegepast in een leven met regelmaat en rust, zal dit leiden tot progressie en zelfontwikkeling.